انتخاب «اصلح» فقط با يک معيار

در آستانه يازدهمين دوره انتخابات رياست جمهوري هستيم و کم کم کانديداها از طيف ها و گروه هاي مختلف با تفکرات، سلايق و گرايش هاي گوناگون خود را براي رقابت انتخاباتي آماده مي کنند و پس از تاييد صلاحيت ها به صورت رسمي پا به عرصه رقابت انتخاباتي مي گذارند.در اين ميان، هر کس سعي مي کند براساس اصل شايسته سالاري، دانايي و توانايي خود را در پذيرش يک مسئوليت خطير در معرض سنجش افکار عمومي قرار دهد. اما آن چه مهم تر به نظر مي رسد نوع انتخاب و گزينش فردي است که اصلح افراد باشد.اگر چه درباره انتخاب اصلح بارها ملاک ها و معيارهايي گفته شده و کمتر کسي است که با ملاک ها و معيارهاي تعيين شده آشنايي نداشته باشد اما به عقيده نگارنده بايد تمام ملاک ها و معيارها را در يک ملاک خلاصه کرد. چون کسي که فقط همين يک ملاک را داشته باشد گويا تمام ملاک ها و معيارها در او وجود دارد و ديگر براي کشف ديگر ملاک ها و معيارها نياز به فحص و جست وجو نيست. حضرت امام حسين(ع) که با معاويه درباره عقل گفت وگو مي کردند، فرمودند: عقل جز از راه پيروي حق به کمال نمي رسد و اميرمومنان علي عليه السلام فرمودند: کمال انسان يعني آراسته بودن کسي به تمام شايستگي ها و مزيت ها، در داشتن عقل است و هيچ ثروتي بهتر از عقل نيست و همچنين فرمودند که با سعادت ترين مردم، فرد عاقل است.

اما درباره اين که عقل چيست و چه تعريفي مي توان از آن ارائه کرد، امام صادق عليه السلام فرمودند: خداوند بزرگ عقل را از چهار چيز آفريده است: از دانايي و توانايي و روشن بيني و تابع مشيت امور بودن و تمام اين ها بر علم و آگاهي استوار مي شود و براي هميشه در ملکوت باقي مي ماند.در روايات اهل بيت(ع) هم آمده است کسي که مي خواهد يک نفر را اداره کند بايد به اندازه ده نفر عقل داشته باشد و اگر کسي بخواهد ۴۰ نفر را اداره کند بايد به اندازه ۴۰۰ نفر عقل داشته باشد؛ لذا عقول انبيا و رسولان الهي که هدايت و اداره امت ها را برعهده داشته اند، بيش از همه انسان ها بوده است.

به هر حال اين که گفته شد با يک ملاک فرد اصلح را انتخاب کنيد براي اين است که اگر اعقل بودن ملاک قرار گيرد، گويا تمام ملاک ها و معيارهاي مطلوب را با همين يک ملاک سنجيده ايم. امام صادق عليه السلام مي فرمايد:عاقل در برابر حق تسليم است، در سخن گفتن رعايت انصاف مي کند، به کسي ظلم و اجحاف نمي کند، در پذيرفتن باطل سخت‌گير است يعني باطل در او نفوذناپذير است و عاقل از دنيا مي گذرد ولي دين خود را حفظ مي کند.همچنين مي فرمايد: ويژگي هاي عاقل دو چيزاست؛ راستي در سخن گفتن و درستي در کار و مسئوليتي که برعهده او گذاشته شده است. عاقل از گفتن آن چه خردمندان نپذيرند بپرهيزد و خويش را در معرض اتهام قرار ندهد و از مدارا کردن با مردم دريغ نکند. دانش رهنماي اوست و اعمال و کارهايش همه منطبق بر دانش است.بردباري رفيق عاقل است و او را از ناملايمات و برخوردها محافظت مي کند. عاقل از يقين دوري نمي جويد و از معيار يقين فاصله نمي گيرد. عاقل دنبال هوا و هوس نمي رود چون مي داند هوا و هوس دشمن عقل، مخالف حق و قرين باطل است. قوت و توان هوا و هوس در پيروي از شهوات است و نشانه اصلي هوا و هوس، حرام خواري و غفلت از فرايض و کوچک شمردن مستحبات و سنت ها و غرق شدن در لهو و لعب است.

علماي علم اخلاق مي گويند فرق بين عاقل و احمق آن است که عاقل اول فکر مي کند و بعد کار مي کند اما احمق اول کار مي کند و بعد فکر مي کند و بعد از آن پشيمان مي شود، يعني عاقل کسي است که فکر مي کند و با به کارگيري عقل خود به انجام امور مي پردازد و احمق کسي است که عقلانيت ندارد و از عقل و فکر خود استفاده نمي کندو بيشتر تابع هوا و هوس است. خواجه عبدا... انصاري جمله قابل توجهي دارد. وي مي گويد: هر کس که عقلانيت دارد همه چيز دارد، هم دنيا دارد و هم آخرت و هر کس هم عقلانيت ندارد، هيچ ندارد، نه دنيا دارد و نه آخرت. پس خوشا به حال آن کسي که هم عقل دارد و هم عقلانيت، يعني هم قوه عاقله دارد و هم عقل خود را به کار مي‌اندازد. پس براي انتخاب اصلح بايد عاقل ترين را انتخاب کرد و البته تعقل محتاج تحصيلات خاص نيست و هر کس بتواند از عقل به عنوان يک پيامبر درون خود استفاده کند حتماً بهشتي مي شود. در همين زمينه، حضرت امام(ره) درباره شهيدرجايي فرمودند که رجايي عقلش بيش از علم اوست.

در اسلام گستره مسئوليت و تکليف انسان براساس عقل است، هر چه عقل انسان بيشتر باشد وظيفه و مسئوليت او به مراتب سنگين تر از ديگران خواهد بود و هر چه دايره بينش و عقل و خرد آدمي در حد کمتري باشد تکليف او نيز سبک تر است. پيامبر اکرم(ص) اولين شرط تکليف و مسئوليت انسان را عاقل بودن مي داند و کساني که قدرت تعقل ندارند در واقع از مدار مسئوليت خارج اند.

 ويژگي هاي انسان عاقل

۱ -خاموشي به جا؛ کم سخن گفتن و زياد فکر کردن نشانه عقل است.

۲ -دورانديشي؛ عاقل هر گاه بخواهد سخني به زبان بياورد يا دست به کاري بزند، اول تمام ابعاد و زواياي آن را بررسي مي کند.

۳ -کسب تجربه؛ هر انسان عاقلي بايد بکوشد از گذشته خود و ديگران استفاده کند. پيامبر اسلام(ص) فرمود: از ويژگي هاي مومن عبرت از گذشته است.

۴ -پيروي از دستورهاي الهي؛ جوهره انسان اطاعت و پيروي از دستورهاي الهي است و روح اطاعت از دستورهاي خداوند در هر کس که بيشتر باشد عقل او از ديگران کامل تر خواهد بود.

پيامبر اکرم(ص) مي فرمايد: قسم ا... العقل علي ثلاثة اجزا فمن کانت فيه کمل عقلهُ و من لم يکن فيه فلا عقل له حسن المعرفة بالله عزوجل و حسن الطاعة و حسن البصيرة علي امره؛ خداوند عقل را به سه جزء تقسيم کرده است که اگر در کسي (اين اجزا) بود عقلش کامل است و اگر نبود کامل نخواهد بود(و آن ها عبارتند از:) خوب خدا را شناختن و خوب اطاعت کردن و خوب بصيرت ورزيدن نسبت به امور زندگي خود. امام صادق(ع) از رسول خدا(ص) نقل فرمود: هر گاه از خوبي رفتار کسي نزد شما تعريف شد در خوبي عقلش بنگريد، زيرا به ميزان عقلش پاداش داده شود. امام صادق(ع) همچنين فرمود: پنج خصلت اگر در کسي نباشد از او بهره برده نمي شود، راوي سوال مي کند قربانت گردم آن ها چيست؟ امام(ع) فرمود: دين و عقل و ادب و آزادمنشي و خوش خلقي.(مشکاة)

امام کاظم(ع) فرمود: خداوند هيچ پيغمبري را نفرستاد مگر اين که اعقل بود و بعضي از پيامبران بر بعضي برتري داشتند، حضرت داوود تا عقل سليمان را نيازمود او را جانشين خود نکرد و داوود سليمان را در سيزده سالگي جانشين خود کرد و او چهل سال حکومت کرد. عاقل مردم دوست و در خدمت مردم است و هيچ گاه از مردم جدا نمي شود. رسول خدا(ص) فرمودند: بالاترين مرتبه عقل بعد از ايمان به خداي متعال، اظهار دوستي با مردم است.

امام صادق(ع) فرمود: ستون اسلام عقل است و هوش و فهم و حافظه و دانش از عقل سرچشمه مي گيرد و به وسيله عقل کامل مي شود و عقل بيناکننده و کليد کار اوست و چون عقلش به نور خدايي تاييد شود، دانشمند و حافظ زيرک و فهميده باشد و از اين رو بداند که چگونه و چرا و کجاست و خيرخواه و بدخواهش را بشناسد و چون آن را شناخت، راه زندگي و راه رسيدن و جدا شدن خود را بداند و در يگانگي خدا و اعتراف به فرمانبرداري اش مخلص شود و چون چنين کند آن چه را از دست رفته جبران کند. بر آينده مسلط شود و موقعيت خود را بداند و اين که براي چه اين جاست و از کجا آمده و به کجا خواهد رفت. تمام اين ها از تاييدات عقل است. در حضور اميرمومنان علي عليه السلام از ثروت شاميان و فقر عراقي ها صحبت شد، فرمود: آيا نمي دانيد که عقل مردم هم جزو روزي شان به حساب مي آيد؟